- پرسشهای پانزدهگانه (یسألونک): قرآن کریم ظاهرا پانزده بار با عبارت «یَسْأَلُونَکَ» (از تو میپرسند) پرسشهای مؤمنان و مشرکان را از پیامبر اکرم (ص) ثبت کرده است. این آیات طیف گستردهای از موضوعات اعتقادی و عملی را پوشش میدهند.
- در حوزه مسائل اعتقادی، جهانبینی و آخرتشناختی، پرسشهایی درباره روح (اسراء، ۸۵)، ذوالقرنین (کهف، ۸۳)، قیامت (نازعات، ۴۲، احزاب، ۶۳ و اعراف، 187) و سرنوشت کوهها در روز رستاخیز (طه، ۱۰۵) مطرح شده است. در زمینه احکام و مسائل اخلاقی و شرعی نیز پرسشهایی درباره هلالهای ماه (بقره، ۱۸۹)، چگونگی انفاق (بقره، ۲۱۵ و ۲۱۹)، حکم جنگ در ماههای حرام (بقره، ۲۱۷)، شراب و قمار (بقره، ۲۱۹)، نحوه رفتار با یتیمان (بقره، ۲۲۰)، احکام بانوان (بقره، ۲۲۲ و نساء، ۱۲۷) و چگونگی تقسیم غنایم جنگی (انفال، ۱) از پیامبر اکرم (ص) پرسیده شده است. این پرسشها عمدتاً ناظر به مسائل مبتلابه روزمره مسلمانان صدر اسلام بود و خداوند از طریق پاسخ به آنها، ضمن تبیین مبانی اعتقادی، احکام را بهتدریج نازل میکرد.
- پرسشهای ممدوح و مذموم: قرآن کریم میان پرسشها بر اساس نیت و هدف پرسشگر تمایز قائل میشود. پرسشهای ممدوح آنهایی هستند که برای فهم دین، کشف حقیقت و دستیابی به ایمان عمیقتر مطرح میشوند. از جمله این پرسشها میتوان به آیه معروف «فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِن کُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ» (نحل، ۴۳) اشاره کرد که مؤمنان را به پرسش از آگاهان و متخصصان فرامیخواند. همچنین پرسش حضرت ابراهیم (ع) از خداوند درباره چگونگی زنده شدن مردگان (بقره، ۲۶۰) نمونهای از پرسش ممدوح است که هدفش طمأنینه قلب و ارتقای ایمان از علمالیقین به عینالیقین بود. در مقابل، پرسشهای مذموم آنهایی هستند که با نیت لجاجت، انکار و بهانهجویی مطرح میشوند. پرسش مشرکان درباره تعداد دقیق اصحاب کهف (کهف، ۲۲) از این دسته است که خداوند آن را «رَجْمًا بِالْغَیْب» (حدس و گمان بیاساس) خوانده و پیامبر را از پرسش در این باره نهی کرده است. همچنین آیه «لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْیَاءَ إِن تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ» (مائده، ۱۰۱) مؤمنان را از پرسشهای بیفایده و غیرلازم برحذر میدارد.
- پرسش از توحید؛ سکوت مؤمنان و پرسشگری خدا: نکته بسیار دقیق و شایان تأملی که در تحلیل پرسشهای قرآنی به چشم میخورد این است که ظاهرا هیچگاه مؤمنان از پیامبر درباره ذات و حقیقت توحید و خلقت سؤال نکردهاند. در مقابل، این خود خداوند است که مکرراً پرسشهای توحیدی را مطرح میکند تا انسانها را به تفکر وادارد. آیه (انبیا، 22) «لَوْ کَانَ فِیهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا فَسُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا یَصِفُونَ» نشان میدهد که پرسشهای توحیدی، برخلاف پرسشهای بیثمر (مانند زمان قیامت یا تعداد اصحاب کهف)، نه تنها ممنوع نیستند، که خود خداوند آنها را مطرح میکند تا انسان را به عمق توحید راهنمایی کند. در واقع، قرآن با این آیه به ما میآموزد که پرسش باید به گوهر دین (توحید) بپردازد، نه به حاشیهها. پرسش از «چگونگی اثبات توحید» و «ادله یگانگی خدا» پرسشی است که خداوند خود آغازگر آن است و مؤمنان را به تفکر در آن دعوت میکند.
- پرسشهایی چون «أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَیْرِ شَیْءٍ أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ» (طور، ۳۵)، «هَلْ مِنْ خَالِقٍ غَیْرُ اللَّهِ» (فاطر، ۳) و «أَفَلَا یَنظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ» (غاشیه، ۱۷) نمونههایی دیگر از پرسشهای قرآنی هستند که تفکر و پرسشگری صحیح را آموزش میدهند.
ترغیب قرآن کریم به نگاه، تفکر، تعقل و تدبر را نیز میتوان برای تقویت روحیه پرسشگری و اکتشاف حقایق جهان خلقت دانست،
اگر روحیه تفکر در انسان باشد، همه هستى کلاس درس است. یک چوپان در بیابان هم گویى در بزرگترین کتابخانههاى دنیاست.
- نتیجهگیری و جمعبندی: پرسشگری در قرآن کریم یک فرهنگ چندلایه و هدفمند است. پرسشهای پانزدهگانه عمدتاً به مسائل عملی و اعتقادی برای تنظیم زندگی فردی و اجتماعی اختصاص دارند. پرسشهای توحیدی، که خود خداوند مطرح میکند، انسان را به تفکر در فطرت خویش و آیات هستی فرامیخوانند. پرسشهای مذموم نیز آنهایی هستند که با نیت لجاجت یا وسواس بیفایده مطرح میشوند. بنابراین قرآن کریم نه با پرسشگری مخالف است و نه آن را بیقیدوشرط میپذیرد، بلکه با تمایزگذاری میان انواع پرسشها، مؤمنان را به پرسشهای سازنده و هدفمند دعوت میکند و آنان را از پرسشهای بیثمر بازمیدارد. این نگاه متوازن به پرسشگری میتواند الگویی برای مسلمانان امروز باشد تا ضمن پرهیز از جمودفکری از پرسشهای بیفایده دوری کنند.
