- پنجم اسفند (روز مهندس) و سالروز تولد خواجه نصیرالدین طوسی را به مهندسین مدبر، کوشا و دلسوز تبریک عرض مینمایم.
- تاریخ مهندسی، تاریخ خلاقیت بشر برای غلبه بر محدودیتهاست. این سفر از دوران باستان و با ساختن سرپناه و ابزارهای سنگی آغاز شد، جایی که مهندسی بیشتر مهارتی تجربی و ناخودآگاه بود. مصریان باستان با وجود دانش محدود ریاضی، اهرام را ساختند و رومیان با جادههای سنگفرش و ایرانیان با قناتهای عظیم، زیرساخت کشورهای خود را پی ریختند. نقطه عطف بزرگ مهندسی، انقلاب صنعتی در قرن ۱۸ و ۱۹ بود. با اختراع ماشین بخار و سپس موتورهای درونسوز، مهندسی به نیروی محرکه اصلی اقتصاد تبدیل شد و رشتههای تخصصی مانند مهندسی مکانیک، عمران و برق متولد شدند. نقش مهندسی در تمدن، بنیادین و چندوجهی است. مهندسی زیرساختهای فیزیکی تمدن (شهرها، جادهها، پلها) را میسازد، موتور اقتصاد و تجارت جهانی را به حرکت درمیآورد، با ایجاد شبکههای حملونقل و ارتباطات، جهان را کوچک میکند و فرهنگها را به هم پیوند میزند. امروزه مهندسی در خط مقدم مقابله با چالشهای بزرگ بشری مانند تغییرات اقلیمی و شهرهای هوشمند قرار دارد. به بیان ساده، مهندسی پل میان دانش نظری و زندگی است و تمدن بشری بدون آن نه شکل میگرفت و نه دوام میآورد.
- خواجه نصیرالدین طوسی، یکی از بزرگترین نوابغ علمی و فلسفی ایران در قرن هفتم هجری است. او در سال ۵۷۹ شمسی در شهر توس متولد شد و در سال ۶۵۳ شمسی در بغداد درگذشت و در کاظمین به خاک سپرده شد. زندگی او مصادف با حمله ویرانگر مغول به ایران بود، اما او توانست با درایت و دانش خود، این فاجعه را به فرصتی برای احیای علم تبدیل کند.
- ویژگی ممتاز خواجه نصیر، جامعیت او در علوم بود. او در دو حوزه کاملاً متفاوت، یعنی علوم عقلی (ریاضیات، نجوم، فلسفه) و علوم نقلی (فقه، کلام، تفسیر) سرآمد روزگار خود بود. اما برجستهترین وجه شخصیت او، نقش وی به عنوان معمار انقلاب علمی پس از حمله مغول بود. او با نفوذ خود بر هلاکوخان، نه تنها از کشتار علما جلوگیری کرد، بلکه با تأسیس رصدخانه مراغه، دانشمندان را از سراسر جهان (ایران، چین، روم) گرد آورد و سرمایه علمی تمدن اسلامی را از نابودی نجات داد.
- باور او به آزمایش و تجربه، او را از بسیاری از دانشمندان همعصرش متمایز میکرد. او تنها به نظریهپردازی اکتفا نمیکرد و برای اثبات نظریاتش به مشاهده عینی اعتقاد داشت. تأسیس رصدخانه مراغه و نقد مدل بطلمیوسی بر اساس رصدهای دقیق، نشانه این رویکرد تجربی بود. او در کتاب «تذکره فی علم الهیئه» نشان داد که مدل قدیمی نجوم با آنچه در آسمان مشاهده میشود، هماهنگی ندارد و مدلهای ریاضی جدیدی مانند «زوجسازی طوسی» را مطرح کرد که قرنها بعد بر علم اروپا تأثیر گذاشت.
- ایده ساخت رصدخانه مراغه از چند منبع الهام گرفته شد: نخست، میراث رصدخانههای کهن اسلامی مانند رصدخانه مأمون در بغداد؛ دوم، نیاز علمی او به دادههای رصدی برای اثبات نظریههای جدیدش؛ سوم، تعامل با دانشمندان چینی که در سپاه مغول بودند و او را با روشهای رصدی کهن آنان آشنا کردند؛ و چهارم، نیاز سیاسی ایلخانان به یک تقویم دقیق برای اداره امپراتوری.
- اختراعات و دستگاههای علمی او منحصر به رصدخانه نبود. مهمترین اختراع فکری او «زوجسازی طوسی» بود، یک مدل هندسی که حرکت سیارات را توضیح میداد. همچنین، او اسطرلابهای ابتکاری (مانند اسطرلاب خطی)، ابزار دقیق «ذوات الحلق» برای اندازهگیری مختصات آسمانی، و «سدس فخری» برای اندازهگیری ارتفاع خورشید را طراحی و بهینهسازی کرد. این اختراعات نشان میدهد که او نگاهی خلاق و مبتکر به ابزارهای علمی داشت.
- کتابهای او در چند دانش طبقهبندی میشود. در ریاضیات، «تحریر اقلیدس» و «الشکل القطاع» (در مثلثات) شهرت جهانی دارند. در نجوم، «زیج ایلخانی» حاصل سالها رصد در مراغه بود. در فلسفه و کلام، «تجرید الاعتقاد» یکی از متون بنیادین کلام شیعه شد. در اخلاق، «اخلاق ناصری» به زبان فارسی از متون کلاسیک ادبیات و اخلاق ایران است. در نهایت، خواجه نصیرالدین طوسی را میتوان "مدیر بحران و ناجی علم در عصر فاجعه" نامید. او با نبوغ علمی، درایت سیاسی و ایمان به روش تجربی، نهتنها علم را زنده نگهداشت، آنرا به قلههای جدیدی رساند و پلی میان دانش باستان و رنسانس علمی جهان ایجادکرد.
