- درخواست یکی از دوستان برای نقد کتاب (ما ایرانیان): دکتر مقصود فراستخواه در یک بررسی آزمایشی در سطح ملی، سوالاتی دربارۀ خلقیات اجتماعی ایرانیان به شکل الکترونیکی با کمک تعدادی از اعضای هئیت علمی دانشگاههای سراسر کشور پرسیده است و یکی از سؤالات آن پیمایش این بود که اگر روحیات و خلقیات ایرانی بحث انگیز است، بیشتر به کدام مؤلفهها از خلقیات ایرانی مربوط میشود؟ نتایج برحسب رتبه، به این شرح است: 1) بالاترین جوابی که در بحث انگیز بودن خلقیات ایرانی داده بودند، «ضعف فرهنگ کار جمعی و فعالیت مشترک گروهی» بود. 2) در رتبه بعد «انتقاد پذیری» را بحثانگیز دیدند. این که ایرانیان از انتقاد آزرده و ناراحت میشوند و وقتی کسی از آنها انتقاد کند، به دل میگیرند. 3) سپس به رودربایستی زیاد، تعریف و تمجید در حضور یکدیگر و قضاوتهای منفی در غیاب یکدیگر اشاره کردند. گفتند، تعارف ایرانیان در حد واقعیت و رفتارشان نیست. 4) و اینکه ایرانیان معمولا ًپنهانکاری میکنند و غالباً شفاف نیستند. 5) ایرانیها خودمدارند؛ بیشتر خواستههای خود را مبنا قرار میدهند. بیش از این که به خواستههای جمعی و گروه و منافع عمومی فکر کنند، میخواهند خود را نجات دهند. 6) معتقد بودند، احساسات در ایران بیشتر بر خردورزی چیره میشود. 7) «دروغ» بین ایرانیان رواج دارد. 8) سرانجام ایرانیها به سختی میتوانند گفتوگو و توافق پایداری انجام دهند. (وی جامعهشناس و از اساتید مؤسسه برنامهریزی آموزش عالی است).
- دوست دیگری با استناد به نظرات یک جهانگرد آلمانی ویژگی خودانکاری را هم به عنوان خصلت نهم به این موارد اضافه نمود.
- نظرات تکمیلی از نگاه یک روانشناس: 1) ابهام در نمونه آماری، منطقه، تحصیلات، اقوام ...، 2) غفلت از ویژگیهای مثبت ایرانیان، مانند، ازخودگذشتگی، تواضع، خردمندی، هوش وافر، 3) هدف هشدار، درمان بیمارست نه ناامید کردن، 4) ضعف نظام آموزش.
- بخشی از جلد 13 یادداشتهای شهید مطهری (ص 203): میگوییم فقط ما مورد عنایت خدا هستیم و برای ما همان انتساب نام ائمه کافی است، چیز دیگر نمیخواهیم. خدا هم بهشت را آماده کرده برای ما چهارتا قالتاق! بعد میگوییم چرا ما ... بیچارهایم؟
- شهید مطهری (مجموعه آثار ص560): ... گرانی ارزاق معلول گرانی عوارض و زیاد بودن گمرکها و مالیاتهاست (تین 260940).
- آیتالله جوادی آملی (13970929): فقیر به معنی گدا نیست. این بر وزن «فعیل» یعنی کسی که ستون فقراتش شکسته است. یعنی ملّتی که جیبش خالی است کیفش خالی است او ویلچری است و قدرت ایستادن ندارد. ایستادگی از ملّت تهیدست میسّر نیست.
- در ادامه: «املاق»؛ یعنی چاپلوسی و تملّق! کسی که جیبش خالی است کیفش خالی است ناچار به تملّق است. انسانی که جیبش خالیست اهل املاق و تملّق و چاپلوسی است. فرمود شما عزیز و کریم هستی، مبادا از کسی تملّق کنی، چاپلوسی کنی. در جلسه (950111): قرآن کریم در سورهمبارکه نساء (آیه 5) فرمود مال، ستون فقرات شماست، مال را به دست کسیکه سفیه است ندهید.
- در پاسخ کاملتر: ریشه این ویژگیها در 3 عامل اصلی است: 1) خرد، دانش و فرهنگ: باورهای ناقص یا غلط نسبت به اهمیت تفکر و اندیشه، تحقیقات، کار و فعالیت، قناعت، اقتصاد، خودکفایی، کارگروهی، تصمیمگیری صحیح، توصیه به حق، عقد قرارداد.
- 2) اقتصاد ویژهخواران: ظاهرا با آغاز زندگی گروهی بشر، روسای عشایر از مزایای بیشتری برخوردار شدند و امتیازات و تفاوتها در مرحله بزرگ شدن جوامع و شروع شهرنشینی، سبب ایجاد طبقات مختلف شد و ایشان را در برخورداری از فرصتها متمایز نمود.
- این تفاوتها غنی و فقر را جدا نمود و سبب شد برای برخورداری از نعمتهای معمولی هم چاپلوسی در مردم عادی پذیرفته شود.
- (این ویژگی اکنون در کارشناسان ... دولتی و خصوصی فراگیرشده که تصمیمات غلط را تشدید و فاصله طبقاتی را بیشترمینماید).
- 3) ضعف قوانین: ویژهخواران برای تطهیر اژدهای هفتسر فساد بهقانونگذاری هم روی آوردند و با قوانین ضعیف قابلتفسیر سبب ادامه و تکمیل چرخه مخرب اقتصاد ربوی شده که سرمایه امید را در جامعه کاهش و خشونت را افزایش میدهد (بانک آینده).
- راهکار پایدار برای اصلاح وضعیت اقتصادی که از عوامل اصلی افت فرهنگی و ضعفهای مورد اشاره در برخی افراد است، از یک سو توجه به نامه حضرت علی (ع) به مالک اشتر است (نامه 53 نهجالبلاغه)، از سوی دیگر اولویتبندی طرحها، کاهش کسری بودجه و افزایش بهرهوری (تین 309748) و نهایتا رعایت قسط و جلوگیری از ویژهخواری قانوندانان قانونشکن است (تین 277101).
