- کتاب «عایشه بعد از پیغمبر» اثر کورت فریشلر با ترجمه ذبیحالله منصوری تلاشی است برای روایت تاریخ صدر اسلام از زاویهای انسانی، اجتماعی و سیاسی، با تمرکز ویژه بر شخصیت عایشه و تحولات پس از رحلت پیامبر اسلام (ص). این اثر بیش از آنکه تاریخنگاری آکادمیک باشد، یک روایت داستانی-تحلیلی است که میکوشد نشان دهد چگونه تغییرات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی، سرنوشت نخستین جامعه اسلامی را دگرگون کرد. در این خلاصه، ضمن مرور کلی مباحث کتاب، بخش اقتصادی بهعنوان یکی از محورهای کلیدی برجسته میشود. در نگاه فریشلر، جامعه اسلامی در زمان پیامبر و سالهای آغازین پس از رحلت او، جامعهای ساده، فقیر اما همبسته بود. اقتصاد بر پایه معیشت حداقلی، غنایم محدود و کمکهای متقابل استوار بود و انباشت ثروت نه ممکن بود و نه مطلوب. پیامبر اسلام، بهعنوان مرجع اخلاقی و سیاسی، با تأکید بر سادهزیستی و توزیع سریع منابع، اجازه نمیداد فاصله طبقاتی شکل بگیرد. این وضعیت، بهزعم نویسنده، نوعی «تعادل اخلاقی–اقتصادی» ایجاد کرده بود که انسجام اجتماعی را حفظ میکرد و اختلافات را مهار مینمود. با آغاز خلافت ابوبکر، جامعه اسلامی وارد دورهای بحرانی شد که تمرکز آن بیشتر بر بقا و تثبیت سیاسی بود تا توسعه اقتصادی. جنگهای رده و بازگشت برخی قبایل از اطاعت مدینه، منابع مالی را محدود ساخت. با این حال، ابوبکر همان الگوی ساده پیامبر را ادامه داد و بیتالمال را نه ابزار قدرت، بلکه امانتی عمومی دانست. در این دوره، هنوز اقتصاد نقشی تعیینکننده در سیاست نداشت و شکاف اقتصادی قابلتوجهی میان مسلمانان شکل نگرفت. نقطه عطف نخست اقتصادی در کتاب، دوران خلافت عمر بن خطاب است. فریشلر این دوره را زمان نظمبخشی اقتصادی میداند. فتوحات گسترده، ثروت عظیمی را وارد سرزمینهای اسلامی کرد، اما عمر با ایجاد دیوان، تعیین حقوق منظم و نظارت شدید بر والیان، مانع تمرکز ثروت شد. به باور نویسنده، اقتصاد در این دوره رشد کرد، اما این رشد مهار شد تا روحیه برابری و عدالت از میان نرود. در نتیجه، جامعه اگرچه ثروتمندتر شد، اما هنوز از اشرافیت فاصله داشت. بخش اقتصادی کتاب در دوره عثمان بن عفان به اوج اهمیت خود میرسد. فریشلر نشان میدهد که در این دوره، درآمدهای دولتی بهدلیل تثبیت فتوحات و افزایش خراج و جزیه، بهشدت افزایش یافت. اما تفاوت اساسی در نحوه توزیع و مدیریت ثروت بود. عثمان، با اعتماد گسترده به خویشاوندان و والیان، کنترل سختگیرانه عمر را کنار گذاشت. نتیجه، شکلگیری طبقهای مرفه، افزایش فاصله طبقاتی و تغییر سبک زندگی بسیاری از مسلمانان بود. نویسنده این تحول را نهفقط یک تغییر اقتصادی، بلکه دگرگونی روح جامعه اسلامی میداند. از دید فریشلر، رفاه ناگهانی پیامدهای اجتماعی عمیقی داشت. مردمی که تا دیروز در فقر زیسته بودند، اکنون به مقایسه داراییها، مطالبه سهم بیشتر و احساس محرومیت نسبی روی آوردند. شهرهای جدیدی مانند کوفه و بصره به کانون نارضایتی اقتصادی بدل شدند. در کتاب، این نارضایتیها زمینه اصلی بحران سیاسی و شورش علیه عثمان معرفی میشود؛ بحرانی که بدون درک تحولات اقتصادی، قابل توضیح نیست. نقش عایشه در این میان، صرفاً سیاسی تصویر نمیشود. فریشلر او را منتقد اخلاقی وضعیت جدید میداند؛ زنی که رفاه حاصلشده را با سیره پیامبر مقایسه میکرد و آن را نشانه دوری از عدالت و سادهزیستی میدید. بخشی از مخالفت عایشه با عثمان، در روایت کتاب، ریشه در نگرانی او از انحراف اقتصاد اسلامی از اهداف اولیه دارد، نه صرفاً رقابت قدرت. پس از قتل عثمان، خلافت علی بن ابیطالب(ع) در شرایطی آغاز میشود که جامعه هم از نظر سیاسی و هم اقتصادی دچار فرسایش شده است. علی(ع) سیاست برابری کامل در توزیع بیتالمال را اجرا میکند و امتیازات اقتصادی دوره عثمان را لغو مینماید. فریشلر این سیاست را از نظر اخلاقی والا میداند، اما نشان میدهد که جامعهای که به رفاه نابرابر خو گرفته بود، آمادگی پذیرش آن را نداشت. جنگهای داخلی، کاهش درآمدها و فشار اقتصادی، امکان بازسازی را از میان برد.
- در جمعبندی، کتاب «عایشه بعد از پیغمبر» تاریخ صدر اسلام را نه صرفاً میدان نبرد شخصیتها، بلکه عرصه تحول اقتصادی و اجتماعی سریع میداند. پیام اصلی بخش اقتصادی کتاب آن است که رشد ثروت، اگر پیش از بلوغ نهادهای سیاسی و اخلاقی رخ دهد، میتواند به بحران منجر شود. این تحلیل، تصویری قابلتأمل از پیوند اقتصاد و سیاست در آغاز تاریخ اسلام ارائه میدهد.
